UŞAK HALISININ RENK VE DESEN ÖZELLİKLERİ

Eski Uşak halılarındaki renkler koyu ve derindir. Halıya üç dört renk hâkimdir. Bu renkler arasında koyu mavi, koyu kırmızı, yeşil, sarı, çok az beyaz ve devetüyü gibi renkler bulunur.
Uşak halılarını desen özelliği ve renk bakımından aşağıdaki gibi dört grupta toplayabiliriz:

  • Madalyonlu Uşak halıları
  • Yıldızlı Uşak halıları
  • Holbein ve Lotto tipi Uşak halıları
  • Kuşlu Uşak halıları


1. Madalyonlu Uşak Halısı


1514’te Tebriz’in Türkler tarafından fethinden sonra madalyon şeması fikir olarak Türk halılarına da girmiştir. Uşak halılarındaki çok çeşitli zengin madalyon tipleri Türk ustaların hâkimiyet ve yaratma gücünü belli eder. Bu ustalar, kitap sanatını halıya aktarmaktan çekinmişlerdir.
Tebriz, Keşan ve İsfahan halılarında esas örnek olarak halının ortası iri bir madalyonla, köşeler çeyrek madalyonlarla belirtilmiş, madalyonların içi ve halının zemini minyatür sanatına göre bitki süslemeleri, insan ve hayvan figürlü kompozisyonlarla doldurulmuştur.
Bu halılarda kullanılan renkler ağırlıklı olarak kırmızı, lacivert, yeşil, sarı ve açık mavi, zemin rengi genellikle kırmızı, madalyonlar ortada kenar bordürü olarak çiçek motifleri ile bezenmiştir. Büyük boylarda dokunup boyu 10 metreyi bulanları da vardır.

Resim 1: Madalyonlu Uşak halısı
Desen 1: Madalyonlu Uşak halısı detayı

2. Yıldızlı Uşak Halıları

Yıldızlı Uşak halıları sayıca daha küçük bir tip olup sekiz kollu yıldızlarla küçük baklava biçimindeki madalyonların kaydırılmış eksenler üzerinde alternatif sıralanmasını gösterir. Bunlar orta boy halılardır, dört metreden uzun olanları pek azdır. Zaman bakımından da 17. yüzyıl sonuna kadar devam etmiştir. Daima kırmızı zemin üzerine sekiz köşeli yıldız madalyonlar ve küçük baklavalar, koyu mavi ekleri meydana getirir. Bunlarda halının ortası belirtilmez ve madalyonların sonsuz örneğe bağlandığı açıkça bellidir. Bazen zemin mavi, madalyonlar kırmızı renkte olabilir. Madalyonların içi sarı ve kırmızı palmet ve çifte Rumilerle doldurulmuş, zemin köşeli dallar çok renkli çiçeklerle bezenmiştir.
Yıldızlı Uşak halılarında kullanılan renkler kırmızı, lacivert, yeşil, sarı ve açık mavidir. Genellikle kırmızı zemin üzerine kaydırılmış eksendeki sekiz köşeli yıldız motifleri sonsuz formunda yerleştirilerek dokunmuştur.

Desen 2: Yıldızlı Uşak halısı detayı
Resim 2: Yıldızlı Uşak halısı


3. Holbein ve Lotto Tipi Halılar

Bu tip halılarda da yine aynı renkler hakimdir. Holbein halılarında zemin rengi kırmız ya da laciverttir. Zemin üzerine büyük sekizgenlerden oluşan Rumi palmet ve bitki desenleri ile süslenmiştir. Bordürlerinde kartuş, Çin bulutu ve kufi motifleri bulunmaktadır.
Lotta halılarında ise kırmızı zemin üzerine sarı bitkisel motifler, stilize edilmiş kufi motifleri sık ve seyrek şekilde ortaya yerleştirilmiştir. Kufi motiflerinden gelişmiş kartuşlu ve kıvrık dallı olarak çok zengin bordürler görülmektedir. Ayrıca bulut motifleri de bordürlerde kullanılmıştır.

Resim 3: Holbein ve Lotto tipi halılar Uşak halısı
Desen 3: Holbein ve Lotto tipi halı detayı

Desen 4: Holbein ve Lotto tipi halı detayı
Desen 5: Holbein ve Lotto tipi halı detayı
Desen 6: Holbein ve Lotto tipi halı detayı

4. Kuşlu Uşak Halıları

Kuşlu Uşak halıları, beyaz veya ona yakın açık krem zemin rengi ile karakteristik halılardır. Kullanılan desenler Çin bulutu, palmetli bordürleri ile kuşlu ve çintemanili adları ile tanınır. Esas motifi meydana getiren şekillerin ilk bakışta kuşu andırması yüzünden “kuşlu” denilen halılarda gerçek birbiri ile karşılaşan iki yaprak arasında zeminin çeşitli renginden meydana gelen aldatıcı bir görünüşü vardır. Çintemanili Uşak halılarında renkler lacivert, kırmızı ve sarıdır. Kuşlu Uşak halıları dediğimiz halılarda ise zemin beyaz; motifler kırmızı, lacivert, sarı olarak dağılmıştır.

Resim 4: Kuşlu Uşak halısı

5. Halı Deseni Hazırlama

5.1. Desen Araştırma

Halı deseninin hazırlanmasından önce hazırlanacak desenle ilgili bir ön araştırmanın yapılması gerekmektedir. Konumuz olan Uşak halılarında, desen araştırması yapabilmek için yörede geçmişten bu güne kullanılan halı desenleri görülmeli, Uşak halı desenlerinde kullanılan desenlerin biçimleri, kullanılan motiflerin özellikleri araştırılarak desen hazırlama işleminin birinci basamağını gerçekleştirilmelidir.

5.2. Yararlanılacak Kaynaklar

Bir halının yöresel özelliklerini en iyi yansıtan faktörlerden biri olan halı desenlerini araştırmada yararlanılacak kaynaklara ulaşmak, günümüzde oldukça kolaylaşmıştır. Basılı ve sanal kaynaklardan yararlanarak desenini hazırlayacağımız yöreden binlerce km uzakta olsak bile o yörenin desen özelliklerine rahatlıkla ulaşmamız mümkündür.

  • Daha önce dokunmuş halılar ve bunların resimleri
  • Daha önce çalışılmış halı desenleri
  • Halıların fotoğrafları
  • Halıların slaytları
  • Yöreye ait, kitap, dergi, basılı kaynaklardaki halı ve motif resimleri
  • Halıların resmedildiği tablo ve minyatürler ya da bunların resimleri

5.3 Desen Tasarımı

Günümüz Uşak halıları incelendiğinde halı desenleri üzerinde geçmişin izlerine rastlamak mümkün olduğu gibi modern tasarımlar da dikkatimizi çekmektedir. Günümüz Uşak halı desenlerinin bir özelliği de her yöreye ait halıların dokunduğu bir merkez hâline gelmesi sebebiyle tüm halı desenlerinin burada kullanılıyor olmasıdır.

6. Desenin Kareli Kâğıda Geçirilmesi

  • Kareli kâğıdın belirlenmesi: Dokumayı düşündüğümüz halının öncelikle boyutları belirlenir. Daha sonra halıdaki düğüm sayıları hesaplanarak her düğümün bir kareye geleceği gerçeğini unutmadan boyutlara uygun milimetrik kâğıt hazırlanır.
Çizim 1: Milimetrik kâğıt
  • Kurşun kalem çalışması: Hazırlanan halı deseninin kareli kâğıt üzerindeki yerini belirleyerek, temsil ettikleri kareleri kurşun kalemle işaretleyerek, taslak çalışması yapılır.
Desen 7: Kurşun kalem taslak çalışması
  • Renkli çalışması: Kurşun kalemle taslak çalışması yaparak kareli kâğıtta yerleri belirlenmiş desen, hazırlayacağımız halıda uygulayacağımız renklerle boyanır. Renklendirme işlemi daha önceden belirttiğimiz sulu boya, keçe uçlu kalem, guaj boya gibi renklendirme araçlarından uygun olan biri seçilerek yapılır. Renklendirme üstten alta doğru, karelerin içi temsil ettikleri düğümlerin renklerinden her bir düğüm bir kare olacak şekilde doldurularak boyanır.
Desen 8: Renkli boyama
  • Desenin tamamlanması: Renklendirme işi, kareler belirlenen renklere boyandıktan sonra halının fonuna uygun renkte kâğıdın tamamı boyanarak desen çalışması tamamlanır.
Desen 9: Desenin tamamlanması
Desen 10: Renkli desen örneği